Inleiding
Wijdenes, een klein dorpje met iets meer dan 1000 inwoners tussen Hoorn en Enkhuizen aan het IJselmeer, neemt binnen de familie Schaap en Pieters een bijzonder plaats in. Ten eerste is het de plaats waar mijn vader is opgegroeid maar niet onbelangrijk, ook de plaats waar mijn moeder in de oorlog ging werken en op die wijze mijn vader ontmoet heeft. Omdat het een klein boerendorp was waar ook in de laatste oorlogsjaren nog voldoende eten te verkrijgen was, is de hele familie Pieters het laatse oorlogsjaar naar Wijdenes verhuisd. Ook andere dochters van de familie Pieters (Rie en Annie) hebben hier hun man leren kennen. Voor veel leden van beide families dus een plaats die belangrijk was.
Voor de jongste broer van mijn moeder, Gerrit is het ook een bijzondere plaats. Als jongen is hij lopend van Amsterdam naar Wijdenes gekomen, een tocht die hij later nog eens herhaald heeft.
Het volgende artikel in de Volkskrant van 4 mei 2010 bracht me op het idee om wat herinneringen aan Wijdenes en dan voornamelijk de oorlogsjaren, te verzamelen. Uiteraard niet volledig en zeker gekleurd, maar toch als een soort monument aan ouders en grootouders.
Door omstandigheden thuis heb ik zo rond mijn derde en vierde jaar een half jaar doorgebracht op de boerderij. Daar kan ik me uiteraard niets meer van herinneren, maar de binding met Wijdenes en zeker de boerderij is daar zeker door ontstaan.Zeker opa Schaap was een bijzondere man, maar ook de altijd aanwezige rustige steun van oma was bijzonder.
Van de boerderij kan ik me nog heel veel herinneren. Jammer genoeg is hij allang vervangen door een nieuwere variant zodat al die mooie en bijzonder plekjes er niet meer zijn.
De koegang, de dars, de boet, de kleine oude gele steentjes op het pad, de waterput, de wc achter in de koegang, de bedstedes, de zolder en noem maar op, er is nog zoveel dat in het geheugen gegrift is.
Voor anderen is het weer de keuken met elektrisch formuis, de waterpomp, de kachel, de altijd brandende oliestellen met was, weksel, wild dat stond te pruttelen etc.
En dan natuurlijk de boomgaard achter de boerderij. Hoewel ik dat niet mocht, zijn er toch veel bomen beklommen en appels en pruimen geplukt. Ook heb ik veel mee geholpen bessen plukken en dat zorgde voor een welkome aanvulling van de financieën.
Documenten
De basis van deze herinneringen is, zoals eerder gezegd, het stuk in de volkskrant. In de familie werd er nauwelijks over de tweede wereld oorlog gesproken, in ieder geval niet waar de kinderen bij waren. Daarom is het moeilijk om iets over die periode te vertellen, maar zeker is dat de boerderij een belangrijke rol in Wijdenes en omgeving gespeeld heeft en dat zowel opa als mijn vader en ome Piet daar een belangrijke rol in gespeeld hebben. Van wat ik weet was dat ze alle drie (en mogelijk ook andere familieleden, maar dat weet ik niet) een actieve rol in het verzet vervuld hebben, dat weilanden in de buurt van de boerderij als droppingvelden (boer Kolles) voor documentatie en wapens gebruikt werden waarna het gedropte in de boerderij uitgepakt en verdeeld werd en dat er minimaal drie onderduikers sinds 1942 gedurende langere tijd op de boerderij gewoond hebben. De volgende documenten stammen nog uit die tijd.
Omdat moeder Pieters in Wijdenes bij een boer in de huishouding werkte en daar met vader Schaap kennis gemaakt had en omdat de voedselvoorziening in Amsterdam steeds slechter werd, kwam de hele familie met uitzondering van de twee oudste zonen, ome Hil en Arie, tijdelijk in Wijdenes wonen. Het gevolg was dat zowel tante Rie als tante Annie kennis maakte met jongens uit Wijdenes. Tante Rie leerde Jan Peerdeman kennen en tante Annie maakte kennis met Rein Visser. Ome Hil en Arie konden niet naar Wijdenes komen omdat zij in Duitsland te werk gesteld waren. Pas na de oorlog was duidelijk dat zij dit overleeft hadden.
In de laatste maanden van de oorlog ben ik geboren. Volgens mijn vader ben ik vernoemd naar zijn vader, volgens mijn moeder ben ik vernoemd naar haar broer waarvan toen niet nog niet bekend was of hij uit Duitsland zou terug keren.
Direkt na de oorlog, in 1946 heeft een joodse kennis (mogelijk ook een onderduiker?) een boom gepland in het toenmalige Palistina als blijk van waardering voor de inspanningen in oorlogstijd. Het bos waar de boom in gepland is, is genoemd naar de bekende Nederlandse verzetstrijder Joop Westerweel die zelf het einde van de oorlog niet meer mog mee maken.
Los van de ervaringen van de familie Schaap in Wijdenes zijn er meer herrinneringen. Bij het naspeuren op internet kwam ik een brief tegen geschreven op 12 december 1943. Voor mensen die Wijdenes en haar toenmalige inwoners kennen een bekende naam.
De uitkijk
Tussen oude fotoboeken toevallig ook een exemplaar van het weekblad Uitkijk van 8 mei 1950 gevonden met daarin een stuk over de oorlogsjaren op de boerderij, hoewel er in het verhaal geschreven wordt over het huisje van boer Schaap. Ook het vermelden waard is dat in dit zelfde stuk gesproken wordt over boer Kolles (moet zijn Kollis) en dat ook de overlijdensadvertentie (20 oktober 1974) tussen de stukken aanwezig is.
Sally
Op de groepsfoto van de verzetsgroep aangeduid als "Sally" zijn zowel opa Schaap als mijn vader Dirk als ome Piet te herkennen. De boerderij gelegen aan de Trambaan 41 is inmiddels afgebroken voor de aanleg van een weg en een nieuwe woning zodat alleen het gedenkteken over gebleven is. Beide foto's van de verzetsgroep staan vermeld op het gedenkteken dat in Wijdenes geplaatst is voor de plaats waar vroeger de boerderij stond.
De leider van de verzetsgroep in Wijdenes was Co van Weelden. Deze heeft een verslag van het ontstaan en gebruik van de droppingzone beschreven. Ook de commandant van het droppingsterrein heeft een vergelijkbaar verslag geschreven. Samen geven ze een redelijke indruk van de werking van de verzetsgroep. Met dank voor beide documenten aan Ton Heerooms uit Oosterleek.
Via Hans en Annemieke Luursema twee documenten ontvangen. De eerste is een transcriptie van het interview met de familie Miedema en het tweede een interview met Annie Kollis en Iets Miedema.
Vervolg 26 juni 2011
Vervolg 26 juni 2011
Vandaag eindelijk Max Pam ontmoet en samen met zijn vrouw en zoon een toeristische trip naar Wijdenes gemaakt. Opvallend dat een aantal van onze herinneringen met elkaar overeen kwamen en sommige totaal niet. Zoals ik gehoopt had was er ook wel sprake van elkaar aanvullen. Met name werd het duidelijk waar de onderduikers verborgen werden tijdens alarm. Veel hebben ze daar niet gezeten, maar van een keer was toch sprake dat ze daar een dag en nacht doorgebracht hadden.
Tot mijn verrassing bleken er niet twee maar drie onderduikers geweest te zijn. De onderduikers waren de vader van Max Pam Leonard Pam, Sal Tas en Louis Kukenheim. Deze laatste was professor in Leiden en ook niet onbekend in Frankrijk. Alle drie bekende mensen voordat ze onderdoken en zeker na de oorlog. Daarvan is veel terug te vinden, maar ook veel blijft bij giswerk, omdat de overige familieleden van de onderduikers de oorlog niet overleefd hebben en dus veel informatie van voor en ook tijdens de oorlog ontbreekt.
We hebben samen de plek bezocht waar de boerderij van opa en oma Schaap gestaan heeft. Het pad er naar toe is nu geasfalteerd maar eindigd ook bij de woning (zeg maar paleisje) dat er nu staat. Het pad naar de dijk is nu afgesloten.
Het plan om vanaf de boerderij een wandeling naar de dijk te maken zoals Max met zijn vader en opa en oma jaarlijks deed kon dus niet doorgaan, maar we hebben dat aangepast door met de auto even om te rijden. Een teleurstelling, de dijk wordt gerenoveerd en is een soort bouwput, het nostalgisch karakter zal zeker verloren gaan. Ook een positief punt, het haventje is uitgediept en een soort recreatie plaats geworden met een picknickplaats en een klein strandje. Het haventje is ook een ligplaats voor de reddingsbrigade geworden.
Ten slot nog even een bezoek gebracht aan de begraafplaats. Geen spoor meer van de graven van opa en oma, wel nog van ome Piet en neef Jan.
80 jaar bevrijd
Eeen jaar waarbij er om meerdere redenen aandacht besteed wordt aan de bevrijding. Ten eerste is het een jubileum jaar met waarschijnlijk nog maar een paar mensen in leven die het echt bewust mee gemaakt hebben. In Wijdenes is er door de aandacht van Annemieke en Hans voor het monument bij hun in de straat en de belangstelling voor de historie van Wijdenes nog meer focus gekomen op de viering van de bevrijding.
Annemieke en Hans organiseren al enige tijd een wandeling door Wijdenes met speciale aandacht voor "Sally" als droppingsveld en hebben inmiddels veel familieleden van betrokkenen opgespoord. waarvan velen ook weer aanwezig zijn geweest bij een wandeling.
Omdat het monument geen oorlogsmonument is en zeker niet bedoeld is als aandenken aan gevallenen is het niet geschikt om het oorlogsverleden op 4 mei te herdenken. Daarom is er een herdenking georganiseerd op 3 mei.
Ter herdenking van dit jublileum hebben ze op 5 mei een lunch georganiseerd met vele prominente genodigden waaronder ook Max Pam (colomnist bij de Volkskrant) met zijn familie. Eerder al beschreven dat Max een nakomeling is van een van de onderduikers bij opa en opma Schaap. Max heeft ook aan deze bijeenkomst een colomn gewijd.
Nog meer herinneringen
Van alle herinneringen aan Wijdenes is er een die me altijd bij gebleven is. Het betrof een schipbreuk vlak bij de haven. Na wat speurwerk een krantenartikel gevonden waar dat in vermeld stond. Bleek 29 juli 1956 te zijn en betrof de kotter "Johanna" me 9 mensen aan boord. Omdat opa Schaap dicht bij de dijk woonde, waren we als eerste ter plaatse. Mijn vader en opa en later nog wat meer mensen hebben de mensen van boord gehaald en verzorgd. Was heel spannend omdat de boot op de stenen gelopen was en een paar meter van de kant lag. Het hele voorval heeft ook nog geleid tot een stuk in de Staatscourant op 28-12-1956 waarbij vast gesteld werd dat de stuurlui onvoldoende opgeleid waren en daarom schuldig aan de schipbreuk.
Vier jaar eerder op 16 september 1952 is op vrijwel dezelfde plaats die de Appelhoek genoemd wordt, de boot "De Valk" gestrand.
Bijzonder is dat ergens in de buurt ooit een kasteel gestaan heeft dat in opdracht van Floris V gebouwd was. Onderzoek heeft aangetoond dat dit kasteel nu in het IJselmeer zou staan.
Wandeling Gerrit Pieters
Op 5 mei 1995 heeft hij wandelend de tocht van Amsterdam naar Wijdenes die hij in de oorlogsjaren samen met zijn twee oudere zusters en een handkar gemaakt had, herhaald. Dit feit heeft de krant gehaald (Dagblad voor West-Friesland zaterdag 6 mei 1995).
Kranten
Vlak na de oorlog zijn er meerdere stukken in kranten verschenen waarin de rol van Wijdenes in de oorlog beschreven werd. Als auteur wordt L. Pam (een van de onderduikers bij opa en oma Schaap) genoemd, de vader van Max Pam die met zijn artikel in de Volkskrant eigenlijk verantwoordelijk was voor deze verzameling herinneringen aan Wijdenes.
